ماده شیمیایی سمی یا توکسیک چیست؟

یک ماده شیمیایی سمی ماده ای است که در صورت جذب، بلع، استنشاق یا تماس با پوست می تواند به موجودات زنده آسیب برساند یا سمی باشد.

مواد شیمیایی سمی می توانند اثرات مضری بر سلامت انسان، حیوانات، گیاهان و محیط زیست داشته باشند. این اثرات بسته به میزان سمیت و میزان مواجهه می تواند از تحریک خفیف یا واکنش های آلرژیک تا بیماری شدید، آسیب اندام ها یا حتی مرگ متغیر باشد.

انواع مواد شیمیایی سمی

مواد شیمیایی سمی را می توان به اشکال مختلف از جمله گاز، مایع یا جامد یافت. چند نمونه از مواد شیمیایی سمی عبارتند از:

• فلزات سنگین:

فلزاتی مانند سرب، جیوه، آرسنیک، کادمیوم و کروم می توانند در اشکال یا غلظت های خاصی سمی باشند. آنها می توانند در طول زمان در بدن تجمع کنند و باعث آسیب به اندام ها و سیستم ها شوند.

• آفت کش ها و علف کش ها:

این ها مواد شیمیایی هستند که برای کنترل آفات، حشرات یا علف های هرز استفاده می شوند. در حالی که آنها هدفی در کشاورزی و بهداشت عمومی دارند، استفاده نادرست یا قرار گرفتن در معرض آنها می تواند منجر به اثرات مضر بر انسان، حیوانات و محیط زیست شود.

• مواد شیمیایی صنعتی:

مواد شیمیایی مورد استفاده در فرآیندها و صنایع مانند حلال‌ها، رنگ‌ها، رنگ‌ها و مواد پاک‌کننده در صورت عدم استفاده صحیح می‌توانند سمی باشند. آنها ممکن است خطراتی برای سلامتی کارگران ایجاد کنند یا در صورت انتشار در محیط زیست.

• مواد شیمیایی خانگی:

برخی از محصولات خانگی، از جمله مواد پاک کننده، ضدعفونی کننده ها و برخی محصولات مراقبت شخصی، ممکن است حاوی مواد شیمیایی سمی باشند. در صورت استفاده نادرست یا در مقادیر بیش از حد، این مواد می توانند برای سلامتی انسان خطراتی ایجاد کنند.

• مواد شیمیایی سمی در آزمایشگاه

مواد شیمیایی آزمایشگاهی سمی و خطرناک در آزمایشگاه، محققان را احاطه کرده است به طوری که  ممکن است حتی تماس با برخی از این مواد ، به قیمت جان محققان تمام شود.

هنگام استفاده از این مواد شیمیایی آزمایشگاهی برای هر نوع آزمایشی باید با داشتن لباس ها و ابزارهای حفاظت، از ورود آن ها به بدن خودداری کرد.

• داروها:

برخی داروها و داروها، چه با نسخه و چه بدون نسخه، در صورت مصرف بیش از حد یا استفاده نادرست، می توانند اثرات سمی داشته باشند. رعایت دستورالعمل های دوز و مشورت با متخصصان مراقبت های بهداشتی هنگام استفاده از داروها مهم است.

• آلاینده‌های محیطی:

آلاینده‌هایی که از فعالیت‌های صنعتی، حمل‌ونقل و دفع زباله در محیط منتشر می‌شوند می‌توانند شامل مواد سمی مانند آلاینده‌های هوا (به عنوان مثال، دی اکسید گوگرد، اکسیدهای نیتروژن)، آلاینده‌های آب (مانند فلزات سنگین، آفت‌کش‌ها) و آلاینده‌های خاک باشند. به عنوان مثال، بی فنیل های پلی کلره (PCB).

توجه به این نکته مهم است که سمیت یک ماده شیمیایی می تواند بسته به عواملی مانند غلظت، مدت زمان قرار گرفتن در معرض، مسیر قرار گرفتن در معرض و حساسیت فردی متفاوت باشد.

سازمان ها و سازمان های نظارتی دستورالعمل ها و استانداردهای ایمنی را برای تنظیم استفاده، جابجایی و دفع مواد شیمیایی سمی با هدف به حداقل رساندن خطرات برای سلامت انسان و محیط زیست ایجاد می کنند.

روش‌های در معرض قرار گرفتن مواد سمی :

مواد شیمیایی سمی می توانند از راه های مختلفی وارد بدن شوند:

• استنشاق: تنفس بخارات سمی، گازها یا ذرات معلق در هوا.
• بلعیدن: بلع یا مصرف مواد سمی مانند غذا، آب یا داروها آلوده.
• تماس با پوست: جذب مواد شیمیایی سمی از طریق پوست، به خصوص اگر به صورت مایع یا پودر باشند.
• تزریق: وارد کردن مستقیم مواد سمی از طریق سوراخ کردن، گاز گرفتن یا تزریق (به عنوان مثال، سوء مصرف مواد).

مسمومیت حاد در مقابل مسمومیت مزمن:

مسمومیت را می توان به صورت حاد یا مزمن طبقه بندی کرد:

• سمیت حاد: سمیت حاد به اثرات فوری یا کوتاه مدت قرار گرفتن در معرض یک ماده سمی اطلاق می شود. علائم ممکن است مدت کوتاهی پس از قرار گرفتن در معرض ظاهر شوند و می توانند از تحریک خفیف تا بیماری شدید، آسیب اندام ها یا حتی مرگ متغیر باشند.
• سمیت مزمن: سمیت مزمن به اثرات طولانی مدت مواجهه مکرر یا مداوم با مواد سمی در یک دوره طولانی اشاره دارد. این می تواند منجر به آسیب تجمعی، مانند سمیت اندام، سرطان، یا اختلالات رشدی شود. قرار گرفتن در معرض مزمن ممکن است از طریق محیط های شغلی، آلودگی محیطی، یا استفاده طولانی مدت از برخی مواد رخ دهد.

خطر در مقابل ریسک:

هنگام بحث در مورد مواد شیمیایی سمی، تمایز بین خطر و ریسک مهم است:

• خطر: خطر به خواص ذاتی یک ماده شیمیایی یا ماده ای اشاره دارد که آن را به طور بالقوه مضر می کند. این پتانسیل یک ماده برای ایجاد آسیب در شرایط خاص را توصیف می کند.
• ریسک: ریسک هم خطر یک ماده و هم احتمال یا احتمال قرار گرفتن در معرض آن ماده را در نظر می گیرد. عواملی مانند تمرکز، مدت زمان و دفعات مواجهه و همچنین آسیب پذیری جمعیت در معرض را در نظر می گیرد.

مقررات و اقدامات ایمنی در مقابل مواد شیمیایی سمی:

مواد شیمیایی سمی توسط سازمان های دولتی مختلف و سازمان های بین المللی برای محافظت از سلامت انسان و محیط زیست تنظیم می شوند. این آژانس‌ها استانداردهایی را برای محدودیت‌های مجاز قرار گرفتن در معرض، الزامات برچسب‌گذاری، دستورالعمل‌های رسیدگی و روش‌های دفع تعیین می‌کنند.

اقدامات ایمنی برای به حداقل رساندن قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی عبارتند از:

• تهویه مناسب: اطمینان از تهویه کافی در فضاهای بسته برای کاهش غلظت مواد سمی موجود در هوا.
• تجهیزات حفاظت فردی(PPE) : استفاده از وسایل حفاظتی مناسب، مانند دستکش، ماسک، عینک، یا ماسک تنفسی، هنگام دست زدن یا کار با مواد شیمیایی سمی.
• :Hazard Communication برچسب زدن و اطلاع رسانی مناسب از خطرات احتمالی روی ظروف مواد شیمیایی برای اطلاع کاربران در مورد خطرات مرتبط و روش های حمل و نقل ایمن.
• ذخیره سازی و دفع ایمن: نگهداری مواد شیمیایی سمی در ظروف و تاسیسات ایمن، با پیروی از دستورالعمل های خاص برای جلوگیری از نشت، نشت یا انتشار تصادفی. روش های دفع صحیح مانند بازیافت یا مدیریت زباله های خطرناک باید برای به حداقل رساندن آلودگی محیط زیست دنبال شود.

ارزیابی و مدیریت ریسک:

ارزیابی ریسک شامل ارزیابی خطرات بالقوه مرتبط با یک ماده شیمیایی سمی، با در نظر گرفتن عواملی مانند سمیت، مسیرهای مواجهه و آسیب پذیری جمعیت است. هدف استراتژی های مدیریت ریسک، به حداقل رساندن یا حذف خطرات از طریق اقدامات کنترلی، مقررات و شیوه های ایمن است.

آگاهی عمومی و آموزش:

آگاهی و آموزش عمومی نقش مهمی در ترویج شیوه های ایمن و به حداقل رساندن قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی سمی ایفا می کند. ارائه اطلاعات در مورد نگهداری، نگهداری و دفع صحیح مواد سمی و همچنین افزایش آگاهی در مورد خطرات احتمالی سلامتی، افراد را قادر می سازد تا تصمیمات آگاهانه گرفته و اقدامات احتیاطی لازم را انجام دهند. مشورت با آژانس های نظارتی، دستورالعمل های ایمنی، و متخصصان هنگام برخورد با مواد شیمیایی سمی برای اطمینان از رفاه افراد و محیط زیست مهم است.

همچنین بخوانید :

لیست مواد شیمیایی خطرناک

مواد شیمیایی خطرناک در آزمایشگاه

ایمنی مواد شیمیایی

خطرات و عوارض مواد شیمیایی برای سلامتی انسان